"Luôn luôn đi cùng dân" từ khẩu hiệu đến hành động của Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước số 1 Thành phố Hồ Chí Minh

Tập thể viên chức Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước số 1 Thành phố Hồ Chí Minh.

Quá trình phát triển

Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước số 1 thành phố Hồ Chí Minh có tiền thân là Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước thành phố Hồ Chí Minh (Trung tâm) theo Quyết định số 4899/QĐ-UB-NC ngày 21/9/1998 của Ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh. Những ngày đầu thành lập, cơ cấu tổ chức còn hạn chế (Giám đốc, Phó Giám đốc và bộ phận phụ trách các mảng nghiệp vụ). Đến tháng 4/2010, Trung tâm thành lập Phòng Hành chính - Tổng hợp và Phòng Nghiệp vụ. Từ năm 2013 đến nay, cơ cấu tổ chức gồm Ban Giám đốc và 03 phòng chuyên môn (Phòng Hành chính - Tổng hợp, Phòng Nghiệp vụ 1 và Phòng Nghiệp vụ 2); đến nay đã có 24 viên chức (11 trợ giúp viên pháp lý, 12 chuyên viên và 01 kế toán) và trên 300 luật sư ký hợp đồng thực hiện trợ giúp pháp lý.

Được sự quan tâm, chỉ đạo kịp thời từ Cục Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp (nay là Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý) và Sở Tư pháp những năm qua, tập thể viên chức Trung tâm không ngừng nỗ lực, phấn đấu hoàn thành xuất sắc chương trình công tác trọng tâm của Ngành, đạt hiệu quả cao; nhiều giải pháp, sáng kiến đổi mới, cách làm hay trong công tác quản lý, chuyên môn nghiệp vụ được Sở Tư pháp và Thành phố công nhận, đạt giải trong các cuộc thi như giải khuyến khích tại cuộc thi Cải cách hành chính do Thành phố phát động mang tên "Công trình thi đua cải cách hành chính giải quyết thủ tục tố tụng ngay trong ngày"^[1] với công trình này đã giải quyết triệt để ở giai đoạn thụ lý cử hồ sơ thực hiện trợ giúp pháp lý, từ 03 ngày^[2] theo quy định xuống còn 01 ngày, từ đó đã góp phần nâng cao số lượng và chất lượng vụ việc trợ giúp pháp lý, bảo đảm người thuộc diện được trợ giúp pháp lý được tiếp cận nhanh chóng với trợ giúp viên/luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý, đồng thời thể hiện tinh thần phối hợp kịp thời với các cơ quan tiến hành tố tụng trên địa bàn Thành phố, góp phần đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp cho người yếu thế ở các giai đoạn tố tụng.

"Luôn luôn đi cùng dân" từ khẩu hiệu đến hành động

Xác định "Trợ giúp pháp lý là việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho người được trợ giúp pháp lý trong vụ việc trợ giúp pháp lý theo quy định của Luật này, góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tiếp cận công lý và bình đẳng trước pháp luật"^[3]. Gắn liền với 03 hình thức gồm tham gia tố tụng, tư vấn pháp luật và đại diện ngoài tố tụng^[4].

Theo báo cáo tổng kết hoạt động trợ giúp pháp lý 25 năm, thống kê kết quả công tác tham gia tố tụng và đại diện ngoài tố tụng là 258.815 người (có 123.255 người thuộc diện trợ giúp pháp lý); riêng tổng số vụ việc tham gia tố tụng là 15.614 vụ việc (có 3.919 người thuộc diện trợ giúp pháp lý, chiếm hơn 25%; trẻ em là 1.825 người/vụ chiếm 46,57%; người bị buộc tội từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi là 686 người/vụ việc chiếm 17,50%; người nghèo 657 người chiếm 16,76%; người có công cách mạng là 218 người/vụ việc chiếm 5,56%; người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn là 128 người/vụ việc chiếm 3,27%; các đối tượng khác là 405 người/vụ việc chiếm 10,34%). Từ số liệu trên cho thấy chất lượng trợ giúp pháp lý bằng hình thức tố tụng của trợ giúp viên và luật sư có sự chuyển biến rõ rệt, số vụ việc thành công ngày càng tăng (từ 96 vụ việc của năm 2018 lên 1.000 vụ việc trong 2025); đạt trên 75% vụ việc tham gia tố tụng thành công, hiệu quả theo tiêu chí của Bộ Tư pháp. Ở lĩnh vực đại diện ngoài tố tụng có tổng số vụ việc đại diện ngoài tố tụng là 175 trường hợp, chủ yếu là trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, trẻ em khuyết tật tại mái ấm, nhà mở, người không có giấy tờ tùy thân không có nhà cửa được đăng ký khai sinh, nhập khẩu, chứng minh nhân dân và căn cước, bên cạnh đó còn hỗ trợ kinh phí xét nghiệm ADN cho trên 50 cặp gia đình có cha, mẹ với kinh phí trên 200.000.000 đồng... góp phần bảo đảm quyền bình đẳng cho các em, để các em có thể hòa nhập xã hội và phát triển bản thân, với mô hình "Đại diện ngoài tố tụng cho trẻ em khuyết tật, trẻ em có hoàn cảnh khó khăn trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh"^[5], Trung tâm được Sở Tư pháp công nhận sáng kiến năm 2020. Ở lĩnh vực tư vấn pháp luật có 289.052 lượt người/vụ việc, trong đó tư vấn tại Trung tâm 232.253 lượt người/vụ việc; riêng tư vấn pháp luật ngoài trụ sở Trung tâm là 35.837 người/vụ việc; qua hoạt động truyền thông và thực hiện trợ giúp pháp lý ở cơ sở (trước năm 2017 là trợ giúp pháp lý lưu động) cho thấy có nhiều chuyển biến tích cực, đánh dấu từ sáng kiến "Nâng cao chất lượng thi đua trong lĩnh vực truyền thông và thực hiện trợ giúp pháp lý ở cơ sở"^[6] gắn liền hoạt động truyền thông và thực hiện trợ giúp pháp lý ở cơ sở với tiêu chí thi đua bằng hình thức điểm cộng, kết quả Trung tâm phối hợp với Phòng Tư pháp quận, huyện, Ủy ban nhân dân cấp xã và các đoàn thể tổ chức 1.781 đợt truyền thông và thực hiện trợ giúp pháp lý ở cơ sở, đã thu hút 56.799 người tham dự, tư vấn pháp luật theo yêu cầu là 35.837 người/vụ việc, kết hợp báo cáo chuyên đề pháp luật, sân khấu hóa tình huống pháp luật bằng phiên tòa giả định với các chủ đề như "Nói không với bạo lực học đường", "Bạo lực giới", "Nói không với xâm hại trẻ em", "Giao thông đường bộ"...; góp phần hạn chế tối đa tình trạng khiếu nại vượt cấp, lựa chọn cách ứng xử và hành động phù hợp quy định pháp luật, hình thành thói quen "sống và làm việc theo pháp luật", giúp công tác phòng ngừa tội phạm đạt hiệu quả tốt hơn.

Công tác phối hợp theo Thông tư liên tịch số 10/2018/TTLT-BTP-BCA-BQP-BTC-TANDTC-VKSNDTC ngày 29/6/2018 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp, Bộ trưởng Bộ Công an, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Bộ trưởng Bộ Tài chính, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao quy định về phối hợp thực hiện trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng, là hoạt động phối hợp giữa các cơ quan tổ chức nhằm đảm bảo quyền của người được trợ giúp pháp lý được thực hiện từ Trung ương đến địa phương, cụ thể tại Thành phố Hồ Chí Minh là hoạt động giữa Trung tâm và các cơ quan tiến hành tố tụng thông qua Hội đồng phối hợp liên ngành về trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng do Ủy ban nhân dân Thành phố thành lập theo Quyết định số 4573/QĐ-UBND ngày 28/10/2008; với vai trò là Tổ giúp việc - Thành viên của Hội đồng, Trung tâm đã hoàn thành tốt nhiệm vụ tham mưu, đề xuất liên quan đến hoạt động trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng trên địa bàn Thành phố trong thời gian qua, điển hình như tổ chức thành công 02 buổi lễ ký kết Chương trình phối hợp số 4373/CTPH-STP-TAND ngày 20/9/2022 về người thực hiện trợ giúp pháp lý trực tại Tòa án và Chương trình phối hợp số 08/CTPH-STP-CATP ngày 07/3/2024 giữa Sở Tư pháp, Công an thành phố Hồ Chí Minh về trực trợ giúp pháp lý trong điều tra hình sự; hàng năm tổ chức các đợt tập huấn nghiệp vụ với hơn 95% lượt cán bộ tham dự, tập trung triển khai các nội dung mang tính chuyên môn liên quan đến công tác phối hợp giữa cơ quan tiến hành tố tụng/người tiến hành tố tụng - người thực hiện trợ giúp pháp lý - người được trợ giúp pháp lý. Qua các hoạt động phối hợp về công tác trợ giúp pháp lý bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý của người dân, giúp các cơ quan tiến hành tố tụng giải quyết vụ án khách quan, đúng pháp luật. Điều này một lần nữa khẳng định những thành công, kết quả mà các bên đã đạt được trong thời gian qua.

Bên cạnh hoạt động chuyên môn, Trung tâm có sự chung tay của đội ngũ viên chức, luật sư và các nhà hảo tâm để thực hiện công tác an sinh xã hội, chăm lo cho nhóm người yếu thế, gia đình chính sách thông qua các phong trào thi đua "Đền ơn, đáp nghĩa", "Chung tay xây dựng nông thôn mới", "Chung tay vì người nghèo - không để ai bị bỏ lại phía sau", "Chung tay xóa nhà tạm, nhà dột nát trên phạm vi cả nước",... kết quả có hơn 65 căn nhà tình nghĩa - tình thương, tuyến đường nông thôn, công trình nước sạch, xóa cầu tạm… được hoàn thành mới, duy trì 13 năm chương trình "Cùng em đến trường", "Tết khắp mọi nhà" hướng đến chăm lo đối tượng là gia đình chính sách, người có hoàn cảnh khó khăn, học sinh nghèo mỗi dịp Tết đến xuân về và Mùa tựu trường (tổng kinh phí ước tính gần 09 tỷ đồng), nhờ đó mà đời sống người dân được cải thiện, góp phần thay đổi diện mạo nông thôn.

Ngoài ra, tại chương trình vận động như: Kỷ niệm ngày thương binh liệt sĩ (27/7) Trung tâm tổ chức chuỗi hoạt động chăm lo gia đình chính sách, động viên thăm hỏi người có công trong tại các tỉnh Tây Ninh (Long An cũ), Cần Thơ (Hậu Giang cũ), thành phố Hồ Chí Minh (Bà Rịa - Vũng Tàu cũ) tổng kinh phí trên 250.000.000 đồng (2025); "Chung tay hướng về miền Bắc ruột thịt" đã vận động được trên 150.000.000 đồng trao tại Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Hồ Chí Minh và Đài Truyền hình Thành phố (HTV), ủng hộ 250 bình nước uống trong mùa hạn mặn (2024); đóng góp 29.000.000 đồng gửi cho bà con trong vụ cháy Chung cư mini ở Hà Nội (số 37 ngõ 29/70 phố Khương Hạ, Phường Khương Đình, Quận Thanh Xuân) (2023); đóng góp 42.900.000đ cho Quỹ vaccine phòng Covid-19 do Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phát động (2022),...

Thành tích tiêu biểu

Những năm qua, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước số 1 thành phố Hồ Chí Minh không ngừng củng cố và phát triển thương hiệu "Trợ giúp pháp lý - luôn luôn đi cùng dân", mang lại giá trị cốt lõi bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tiếp cận công lý và bình đẳng trước pháp luật cho người dân thành phố Hồ Chí Minh nói riêng và cả nước nói chung. Kết quả được ghi nhận qua các thành tích tiêu biểu như: Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ cho tập thể đã có thành tích xuất sắc trong công tác từ năm 2017 đến năm 2021; Bằng khen của Bộ Tư pháp đã có thành tích xuất sắc trong phong trào thi đua theo chuyên đề "Cơ quan tư pháp địa phương thi đua siết chặt kỷ cương, tăng cường đoàn kết, hành động, sáng tạo bứt phá, hiệu quả thực hiện thắng lợi nhiệm vụ chính trị được giao năm 2019"; Bằng khen của Bộ Tư pháp có thành tích xuất sắc, đóng góp cho công tác trợ giúp pháp lý giai đoạn 2017 - 2022; Bằng khen của Bộ Tư pháp có thành tích tiêu biểu xuất sắc tập thể có nhiều thành tích xuất sắc, tiêu biểu trong quá trình thực hiện Quy chế phối hợp giữa Bộ Tư pháp và Liên đoàn Luật sư Việt Nam về hoạt động trợ giúp pháp lý (giai đoạn 2017 -2022); nhiều năm liền được công nhận Tập thể lao động xuất sắc; Bằng khen của Ủy ban nhân dân Thành phố về hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ 02 năm liên tục;… hiện Trung tâm đang được xem xét khen thưởng Huân chương Lao động hạng Ba (III)./.