Quyền được tiếp cận pháp luật, trợ giúp pháp lý cho các đối tượng yếu thế

Toàn cảnh Hội nghị.

Tham dự Hội nghị có đại diện một số cơ quan: Thanh tra Chính phủ; Bộ Công an; Bộ Quốc phòng, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao; Bộ Nội vụ…; Lãnh đạo Sở Tư pháp các tỉnh Phú Thọ, Quảng Trị, Tuyên Quang, Cần Thơ…; đại diện Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước một số tỉnh, thành phố cùng các chuyên gia, nhà khoa học.

Phát biểu khai mạc Hội nghị, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc cho biết, thực hiện Chương trình xây dựng pháp luật của Quốc hội và sự chỉ đạo, phân công của Thủ tướng Chính phủ đối với các bộ, ngành về việc chủ trì xây dựng dự án luật, năm 2025-2026, Bộ Tư pháp được giao chủ trì một số dự án luật, trong đó có Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý.

Nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung, Thứ trưởng cho biết, qua gần 08 năm triển khai thi hành, Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 đã thể hiện tính nhân văn sâu sắc của Đảng và Nhà nước về chủ trương "không để ai bị bỏ lại phía sau" trong lĩnh vực pháp luật, nhất là đối với những nhóm người yếu thế. Luật đã góp phần lớn trong việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật cũng như thực thi pháp luật, nâng cao nhận thức pháp luật trong Nhân dân. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của giai đoạn mới, Luật đã và đang bộc lộ một số vấn đề cần phải nghiên cứu để tiếp tục bổ sung, hoàn thiện. Trên cơ sở đó, Thứ trưởng bày tỏ mong muốn sẽ nhận được các ý kiến trao đổi, đóng góp tích cực của các đại biểu tham dự Hội nghị, bởi, đây là một trong những nguồn thông tin quan trọng để Bộ Tư pháp, Tổ soạn thảo tiếp tục chỉnh lý, hoàn thiện hồ sơ dự án Luật, đáp ứng yêu cầu về chất lượng, tiến độ, đặc biệt là phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số và thực tiễn hoạt động trợ giúp pháp lý ở địa phương.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc phát biểu khai mạc Hội nghị.

Tại Hội nghị, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý Vũ Thị Hường cho biết, dự thảo Luật bố cục gồm 02 điều, dự kiến có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2026. Trong đó, Điều 1 tập trung sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 về một số diện người được trợ giúp pháp lý nhằm bảo đảm tối đa quyền được tiếp cận pháp luật, trợ giúp pháp lý cho các đối tượng yếu thế, phù hợp với thông lệ quốc tế và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Cụ thể: Sửa đổi diện người được trợ giúp pháp lý để đồng bộ với Luật Phòng, chống mua bán người và Luật Tư pháp người chưa thành niên; sửa cụm từ "nạn nhân trong vụ việc bạo lực gia đình" thành "người bị bạo lực gia đình trong vụ việc liên quan đến bạo lực gia đình" để phù hợp với quy định của Luật Phòng, chống bạo lực gia đình; sửa đổi "người khuyết tật có khó khăn về tài chính" thành "người khuyết tật" (không yêu cầu điều kiện có khó khăn về tài chính), bởi, người khuyết tật có những khiếm khuyết nhất định về thể chất, trí tuệ hoặc tâm thần nên thường gặp khó khăn trong các lĩnh vực của đời sống xã hội cũng như khi tiếp cận và sử dụng các dịch vụ xã hội, trong đó có dịch vụ pháp lý.

Đặc biệt, dự thảo Luật sửa đổi nhóm đối tượng "cha đẻ, mẹ đẻ, vợ, chồng, con của liệt sĩ và người có công nuôi dưỡng khi liệt sĩ còn nhỏ có khó khăn về tài chính" thành "cha đẻ, mẹ đẻ, vợ, chồng, con của liệt sĩ và người có công nuôi dưỡng khi liệt sĩ còn nhỏ" (không yêu cầu điều kiện phải có khó khăn về tài chính) do họ là thân nhân của người có công với cách mạng, là đối tượng đặc thù ở Việt Nam, được hưởng chính sách ưu đãi của Nhà nước dựa trên tư cách thân nhân hoặc cống hiến của họ.

Dự thảo Luật cũng sửa đổi, bổ sung quy định về người thực hiện trợ giúp pháp lý (gồm tiêu chuẩn trợ giúp viên pháp lý, chuẩn hóa đội ngũ người làm cộng tác viên trợ giúp pháp lý có trình độ tương đương với trợ giúp viên pháp lý); lĩnh vực trợ giúp pháp lý (không hạn chế lĩnh vực "kinh doanh, thương mại", mở rộng lĩnh vực trợ giúp pháp lý), nhằm thể chế hóa các chủ trương, quan điểm mới của Đảng, góp phần thúc đẩy phát triển khu vực kinh tế tư nhân, phù hợp với chính sách trợ giúp pháp lý "bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội"…

Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý Vũ Thị Hường phát biểu tại Hội nghị.

Trao đổi tại Hội nghị, đa số các đại biểu đều thể hiện sự đồng thuận và thống nhất cao đối với việc đề xuất mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý nhằm khắc phục sự bất cập hiện hành, đồng thời bảo đảm tính đồng bộ với các quy định trong các luật chuyên ngành.

Góp ý nội dung bổ sung người được trợ giúp pháp lý gồm "người nước ngoài theo quy định tại điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên và các đối tượng khác theo quy định của pháp luật" tại điểm đ khoản 1 Điều 1 dự thảo Luật, có đại biểu cho rằng, việc quy định chung chung "người nước ngoài" và "các đối tượng khác theo quy định của pháp luật" là quá rộng. Do đó, đại biểu đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu đưa ra các tiêu chí cụ thể để người nước ngoài được trợ giúp pháp lý miễn phí như: Người nước ngoài là trẻ em, người khuyết tật hoặc người phạm tội mà khung hình phạt từ 20 năm trở lên, chung thân hoặc tử hình như tiêu chí chỉ định người bào chữa theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự..., đồng thời, chỉ nên quy định "các đối tượng khác theo quy định của luật", không nên mở rộng tới "quy định của pháp luật" nhằm tránh tình trạng các văn bản dưới luật (nghị định, quyết định, thông tư...) cũng có thể quy định về đối tượng được trợ giúp pháp lý.

Về tiêu chuẩn trợ giúp viên pháp lý, khoản 3 Điều 1 dự thảo Luật bổ sung vào khoản 5 Điều 19 Luật Trợ Giúp pháp lý năm 2017 tiêu chí đối với các trường hợp không được làm trợ giúp viên pháp lý. Một số đại biểu cho rằng, đội ngũ trợ giúp viên pháp lý hiện nay ngày càng cần được chuẩn hóa để tương đồng với tiêu chuẩn luật sư, vì vậy, đại biểu đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu theo hướng quy định tương tự các trường hợp loại trừ không được cấp chứng chỉ hành nghề luật sư. Cụ thể, khoản 5 Điều 19 cần được sửa đổi như sau: "Đang bị xử lý kỷ luật; bị truy cứu trách nhiệm hình sự; đã bị kết án mà chưa được xóa án tích về tội phạm do vô ý hoặc tội phạm ít nghiêm trọng do cố ý; đã bị kết án về tội phạm nghiêm trọng do cố ý, tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng do cố ý kể cả trường hợp đã được xóa án tích".

Đại biểu trao đổi tại Hội nghị.

Bên cạnh đó, một số đại biểu kiến nghị cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu xác định chức danh phù hợp cho trợ giúp viên pháp lý với tư cách là luật sư nhà nước (luật sư công) theo hướng chuyên nghiệp, thực hiện nhiệm vụ giúp bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước trong một số lĩnh vực như: Đại diện, giúp chính quyền địa phương tham gia các hoạt động tố tụng tại cơ quan tố tụng, tham gia cùng chính quyền địa phương và Ban Tiếp công dân để giải quyết khiếu nại, tố cáo của người dân, đặc biệt là vụ việc phức tạp, khiếu nại, tố cáo kéo dài, tham gia án chỉ định theo quy định của pháp luật tố tụng...

Phát biểu kết luận, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc gửi lời cảm ơn sự đóng góp đầy tâm huyết, trách nhiệm của các đại biểu tham dự; đồng thời đánh giá cao ý kiến trao đổi tại Hội nghị. Trên cơ sở đó, Bộ Tư pháp sẽ nghiên cứu, tiếp thu để tiếp tục bổ sung, hoàn thiện dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý.