Nghiên cứu hình thành chế định luật sư công trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam để bảo vệ tốt nhất quyền, lợi ích của cơ quan, tổ chức thuộc hệ thống chính trị

Toàn cảnh Hội thảo.

Tham dự Hội thảo có đồng chí Nguyễn Khánh Ngọc, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam; TS. Luật sư Phan Trung Hoài, Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam; đại diện các cơ quan Trung ương, cơ sở đào tạo, nghiên cứu chuyên ngành luật; đại diện một số Sở Tư pháp, đoàn luật sư, các doanh nghiệp và tổ chức hành nghề luật sư.

Xây dựng đội ngũ luật sư công chuyên nghiệp để đại diện pháp lý cho Chính phủ, cơ quan, doanh nghiệp nhà nước xử lý các vấn đề có tính chất pháp lý ở khu vực công

Phát biểu khai mạc Hội thảo, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Mai Lương Khôi cho biết, trước bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, nền kinh tế - xã hội phát triển nhanh chóng đã tác động mạnh mẽ đến nhiều ngành, nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội, tạo cơ hội thuận lợi để các doanh nghiệp phát triển. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt nền kinh tế và các doanh nghiệp, cơ quan nhà nước của Việt Nam trước sức ép cạnh tranh gay gắt hơn và luôn phải đối mặt với những rủi ro và tranh chấp pháp lý quốc tế đang ngày càng gia tăng. Mặt khác, thực tiễn đặt ra yêu cầu về việc thực hiện nguyên tắc pháp quyền đòi hỏi mọi hành vi ứng xử của cơ quan nhà nước cần bảo đảm tính pháp lý. Do đó, Bộ Chính trị yêu cầu xây dựng Đề án “Nghiên cứu xây dựng chế định luật sư công trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay” nhằm xây dựng đội ngũ luật sư công chuyên nghiệp để đại diện pháp lý cho Chính phủ, cơ quan, doanh nghiệp nhà nước xử lý các vấn đề có tính chất pháp lý ở khu vực công.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Mai Lương Khôi phát biểu khai mạc Hội thảo.

Thực hiện nhiệm vụ được giao, Bộ Tư pháp đã tích cực phối hợp với các cơ quan, tổ chức có liên quan nghiên cứu, xây dựng chế định luật sư công. Trên cơ sở đó, Thứ trưởng nhấn mạnh, Hội thảo được tổ chức với mục tiêu trao đổi, thảo luận, góp ý các nội dung của Đề án nhằm giúp Bộ Tư pháp hoàn thiện Đề án với chất lượng cao để trình cấp có thẩm quyền.

Luật sư công thực hiện việc đại diện bảo vệ quyền lợi của cơ quan nhà nước thông qua hoạt động tư vấn pháp luật và tham gia tố tụng

Trình bày đề xuất mô hình luật sư công tại Việt Nam, đồng chí Lê Xuân Hồng, Cục trưởng Cục Bổ trợ tư pháp, Bộ Tư pháp cho biết, luật sư công được xác định là cán bộ, công chức, viên chức (không bao gồm các viên chức đang thực hiện trợ giúp pháp lý) và được cơ quan có thẩm quyền cấp chứng chỉ luật sư công để thực hiện việc đại diện bảo vệ quyền lợi của cơ quan nhà nước thông qua hoạt động tư vấn pháp luật và tham gia tố tụng. Các công việc luật sư công đảm nhiệm bao gồm: (i) Đại diện cho cơ quan nhà nước, cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị tại Trung ương và địa phương tham gia tố tụng, giải quyết các vụ kiện, tranh chấp trong lĩnh vực đầu tư, kinh doanh thương mại, hành chính, đất đai; (ii) Tư vấn giải quyết tranh chấp quốc tế và tham gia tranh tụng tại cơ quan tài pháp quốc tế để bảo vệ lợi ích của Nhà nước; (iii) Thực hiện tư vấn pháp luật cho cơ quan nhà nước, cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị ở Trung ương và địa phương trong các dự án kinh tế - xã hội như dự án ODA và các dự án kinh tế, xã hội khác theo yêu cầu của Trung ương và địa phương; giải quyết khiếu nại, tố cáo phức tạp, kéo dài; tham gia tư vấn cho cơ quan nhà nước trong việc xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật; (iv) Khởi kiện vụ án dân sự trong trường hợp chủ thể các quyền dân sự là nhóm dễ bị tổn thương hoặc trường hợp liên quan đến lợi ích công nhưng không có người đứng ra khởi kiện; (v) Các công việc có tính chất pháp lý khác tại cơ quan nhà nước, cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị do người đứng đầu cơ quan, tổ chức quyết định.

Đồng chí Lê Xuân Hồng, Cục trưởng Cục Bổ trợ tư pháp, Bộ Tư pháp phát biểu tại Hội thảo.

Về địa vị pháp lý của luật sư công, Cục trưởng Cục Bổ trợ tư pháp nhấn mạnh, luật sư công là cán bộ, công chức, viên chức được tuyển dụng làm việc tại các vị trí khác nhau trong hệ thống cơ quan nhà nước, chịu sự quản lý của cơ quan, tổ chức nhà nước nơi công tác và chịu sự điều chỉnh của pháp luật về công chức, viên chức, pháp luật về luật sư; là người có chức năng pháp lý đại diện Nhà nước hoặc cơ quan nhà nước thực hiện các công việc liên quan đến pháp luật để bảo vệ Nhà nước, phòng tránh rủi ro, tranh chấp phát sinh trong quá trình điều hành đất nước; luật sư công không phải luật sư hành nghề tự do, không hoạt động độc lập như luật sư tư và được hưởng chế độ chính sách, lương, phụ cấp từ ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật.

Luật sư giữ 03 vai trò chính trong tiến trình đàm phán và ký kết các hiệp định thương mại quốc tế

Trao đổi về vai trò của luật sư trong đàm phán, ký kết các hiệp định thương mại và giải quyết các vấn đề pháp lý quốc tế, đại diện Vụ Pháp chế, Bộ Công Thương cho biết, trong tiến trình đàm phán và ký kết các hiệp định thương mại, luật sư được thể hiện 03 vai trò chính gồm: (i) Tư vấn và tham mưu chính sách pháp lý: Những luật sư có kinh nghiệm, uy tín, chuyên môn, kiến thức chuyên sâu về pháp luật quốc tế, luật thương mại và kinh tế có thể hỗ trợ các cơ quan nhà nước trong việc rà soát hệ thống pháp luật hiện hành, từ đó đề xuất sửa đổi, bổ sung trên cơ sở phù hợp với các nguyên tắc, tiêu chuẩn quốc tế; (ii) Phân tích và kiểm soát rủi ro pháp lý: Việc tham gia Hiệp định thương mại tự do luôn tiềm ẩn các rủi ro pháp lý cho cả Nhà nước và doanh nghiệp. Luật sư là người phân tích tác động của các cam kết FTA đối với ngành, nghề, doanh nghiệp cụ thể, từ đó tư vấn các biện pháp giảm thiểu rủi ro, bảo đảm lợi ích quốc gia mà không vi phạm luật quốc tế; (iii) Tham gia xây dựng các điều khoản pháp lý và xây dựng pháp luật sau khi ký kết.

Bên cạnh đó, đại diện Bộ Công Thương cho biết, luật sư sẽ giải quyết các vấn đề pháp lý quốc tế gồm: (i) Giải quyết các vụ việc phòng vệ thương mại; (ii) Các vụ việc giải quyết tranh chấp tại WTO và khuôn khổ khác.

Đại biểu trao đổi tại Hội thảo.

Hoàn thiện Đề án “Nghiên cứu xây dựng chế định luật sư công trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay”

Tại Hội thảo, đại diện Vụ Pháp chế và Quản lý khoa học, Tòa án nhân dân tối cao đưa ra một số đề xuất nhằm hoàn thiện Đề án “Nghiên cứu xây dựng chế định luật sư công trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay”, cụ thể:

Một là, xây dựng chế định về luật sư công không những phải thực hiện việc trợ giúp pháp lý, bảo vệ cho những người yếu thế trong xã hội mà còn bảo vệ cho những người hoạt động trong lĩnh vực hành chính công - những người có chức vụ, chuyên môn, thẩm quyền được Nhà nước giao phó hoặc nhân danh Nhà nước thực hiện một số nhiệm vụ, quyền hạn.

Hai là, song song với việc xây dựng chế định luật sư công, cần bảo đảm chế độ, chính sách để luật sư công được hoạt động hiệu lực, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp trong tình hình mới.

Ba là, bên cạnh việc sử dụng đội ngũ luật sư hiện tại do Bộ Tư pháp quản lý, có thể mở rộng nguồn luật sư công là cán bộ, công chức làm công tác pháp chế tại các bộ, ngành, địa phương. Đây là những cán bộ vừa đáp ứng tiêu chuẩn đầu vào theo Luật Công chức, vừa có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, kinh nghiệm, chuyên môn sâu về chuyên ngành, lĩnh vực công tác, có bản lĩnh chính trị, thấu hiểu được cả quy trình nghiệp vụ lẫn quy trình tổ chức cán bộ trong cơ quan nhà nước.

Tham khảo kinh nghiệm của một số nước trên thế giới về mô hình luật sư công

Chia sẻ bài học kinh nghiệm từ mô hình luật sư công tại một số nước trên thế giới, luật sư Nguyễn Mạnh Dũng cho biết: (i) Về chức năng: Một điểm chung nổi bật ở hầu hết các quốc gia là sự phân hóa giữa hai nhóm: Luật sư Chính phủ - phục vụ Nhà nước trong các hoạt động pháp lý nội bộ và luật sư bào chữa công - bảo vệ người yếu thế trong các vụ án hình sự. Tại các nước như Úc và Hoa Kỳ, cả hai nhóm này đều phát triển song song, trong khi ở nhiều quốc gia theo hệ thống dân luật như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc hay Singapore, luật sư công chủ yếu tập trung vào chức năng đại diện Nhà nước, ít có hệ thống bào chữa công mang tính chế định độc lập. Tại Việt Nam, điều này có thể được học hỏi để áp dụng khi hoạt động trợ giúp pháp lý tại Việt Nam đang được duy trì hiệu quả và ổn định; (ii) Về vị trí pháp lý: Phần lớn luật sư công là công chức nhà nước, được tuyển dụng theo chế độ hành chính. Tuy nhiên, một số mô hình lại tiếp cận theo hướng thị trường hóa như ở Úc hoặc Hàn Quốc, cho phép linh hoạt thuê ngoài luật sư tư nhân trong những vụ việc chuyên sâu. Điểm khác biệt này phản ánh sự cân bằng giữa nhu cầu bảo đảm hiệu quả quản lý công và tính chuyên môn hóa, linh hoạt trong thực tiễn pháp lý; (iii) Về cơ chế tài chính: Ngân sách nhà nước vẫn là nguồn chi trả chính cho hệ thống luật sư công. Tuy nhiên, các nước như Úc, Hoa Kỳ hoặc Hàn Quốc có xu hướng áp dụng hình thức thuê ngoài linh hoạt hoặc ký hợp đồng vụ việc, vừa kiểm soát chi phí, vừa tận dụng chuyên môn sâu từ khu vực tư. Trên cơ sở đó, Luật sư nhấn mạnh, có thể nhận diện 03 mô hình tổ chức luật sư công phổ biến hiện nay gồm: Mô hình tập trung theo ngành dọc; mô hình phân tán theo cấp hành chính và mô hình hỗn hợp có yếu tố thị trường.

Luật sư Nguyễn Mạnh Dũng phát biểu tại Hội thảo.

Ngoài ra, các đại biểu cũng trao đổi, thảo luận một số nội dung khác liên quan đến chế định luật sư công như: Nhu cầu sử dụng luật sư tại các cơ quan, doanh nghiệp nhà nước; nhận thức, thực tiễn hành nghề luật sư ở Việt Nam,… và đưa ra các ý kiến góp ý hoàn thiện Đề án “Nghiên cứu xây dựng chế định luật sư công trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay”.

Phát biểu kết luận Hội thảo, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Mai Lương Khôi gửi lời cảm ơn sự tham gia, đóng góp nhiệt tình, tích cực, có trách nhiệm của các đại biểu, đồng thời khẳng định, Ban Soạn thảo sẽ tiếp thu đầy đủ các ý kiến góp ý để tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện dự thảo Đề án “Nghiên cứu xây dựng chế định luật sư công trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay” trước khi trình các cơ quan có thẩm quyền.