Quan hệ giữa luật chung và luật chuyên ngành trong cấu trúc hệ thống pháp luật

Toàn cảnh cuộc họp.

Phát biểu khai mạc, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh nhấn mạnh, Đề án "Hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới" là một đề án lớn và khó, được xây dựng trên cơ sở tập hợp trí tuệ, công sức của nhiều chuyên gia, nhà khoa học cũng như khối các cơ quan nhà nước, trường đại học, viện nghiên cứu, với sản phẩm gồm: (i) Báo cáo nghiên cứu của Đề án được Ban Chỉ đạo của Bộ Chính trị xem xét, thông qua; (ii) Các kết luận và đề xuất cốt lõi trình Bộ Chính trị để ban hành Kết luận; (iii) Danh mục các dự án luật cần xây dựng trong nhiệm kỳ tới nhằm cung cấp thêm nguồn tham khảo cho Quốc hội trong quá trình xây dựng định hướng công tác lập pháp. Về nội dung cuộc họp, Bộ trưởng đề nghị các đại biểu tập trung trao đổi, thảo luận một số vấn đề liên quan đến dự thảo Đề án như: Kết cấu, cách thiết kế và trình bày của Đề án đã bảo đảm được các yêu cầu của đề án báo cáo trình Bộ Chính trị hay chưa; thực trạng cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam đã được đánh giá đầy đủ chưa; xác định cấu trúc nội dung và cấu trúc hình thức của hệ thống pháp luật; các cơ chế, giải pháp bảo đảm việc thực hiện, vận hành Đề án…

Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý Nguyễn Văn Cương trao đổi tại cuộc họp.

Trao đổi tại cuộc họp, đồng chí Nguyễn Văn Cương, Viện trưởng Viện Chiến lược và Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp cho biết, dự thảo Đề án đưa ra 06 giải pháp hoàn thiện cấu trúc nội dung của hệ thống pháp luật gồm: (i) Vận dụng hợp lý tư duy phổ biến trong thiết kế hệ thống pháp luật của các quốc gia trên thế giới, đó là tư duy về sự phân định giữa luật công và luật tư; (ii) Nghiên cứu áp dụng trực tiếp quy định của Hiến pháp và điều ước quốc tế để giải quyết các vụ việc cụ thể; (iii) Xác định rõ nhóm văn bản luật mang tính chất nền tảng, rường cột trong hệ thống pháp luật; (iv) Bảo đảm phù hợp với xu thế mở rộng vai trò của Nhà nước trong giải quyết các vấn đề xã hội, bảo vệ môi trường, bảo vệ các bên yếu thế…; (v) Tăng cường ban hành các luật thử nghiệm; (vi) Ưu tiên những văn bản luật thực hiện mục tiêu của Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, bảo đảm đến ngày 01/3/2027 hoàn thành việc sửa đổi, bổ sung các văn bản tạo cơ sở pháp lý đồng bộ cho chính quyền 03 cấp vận hành thông suốt. Bên cạnh đó, cấu trúc hình thức hệ thống pháp luật được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu sửa đổi Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật và các văn bản có liên quan; xác định hình thức xuyên suốt là pháp luật thành văn; đồng thời tiếp tục hoàn thiện kỹ thuật lập pháp, bảo đảm các văn bản luật có cấu trúc hợp lý hơn.

Tại cuộc họp, một số đại biểu đề nghị Ban Soạn thảo nghiên cứu tóm gọn định hướng hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam từ 08 nội dung thành 04 nội dung gồm: Xác lập luật rường cột và phân loại các văn bản quy phạm pháp luật; thúc đẩy pháp luật hiện đại; hoàn thiện cấu trúc hình thức hệ thống pháp luật tinh gọn; bảo đảm yêu cầu tinh gọn của tổ chức bộ máy trong bối cảnh xây dựng chính quyền 03 cấp.

Đại biểu trao đổi tại cuộc họp.

Bên cạnh đó, có đại biểu cho rằng, dự thảo Đề án không chỉ dừng lại ở việc liệt kê các luật hiện hành và đề xuất luật mới, mà cần tính toán cả phương án cơ cấu lại các văn bản hiện có theo hướng: Luật nào có thể, thậm chí cần thiết phải tách ra thành nhiều luật chuyên ngành; luật nào có thể hợp nhất để tránh tình trạng "nở" quá nhiều luật riêng rẽ, chồng chéo, mâu thuẫn nhau, nhất là trong các lĩnh vực như chuyển đổi số, an ninh mạng, dữ liệu số… Đặc biệt, nội dung cần điều chỉnh tại dự thảo Đề án phải được xác định thật rõ, bao quát đầy đủ; tên gọi các dự án luật nên được thiết kế ở mức đủ "mở", tránh định hình quá cứng, để sau này vẫn có dư địa linh hoạt trong việc quyết định một hay nhiều luật điều chỉnh cùng một nhóm vấn đề.

Phát biểu kết luận cuộc họp, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh nhấn mạnh, việc xây dựng danh mục các luật cần ban hành là rất quan trọng và phải dựa trên căn cứ về mức độ thể chế hóa quan điểm, đường lối của Đảng; những vướng mắc, khoảng trống pháp lý từ thực tiễn bộ, ngành và kinh nghiệm quốc tế về cấu trúc hệ thống pháp luật cũng như nhóm lĩnh vực cần điều chỉnh. Việc rà soát không chỉ dừng lại ở luật mới mà cần đánh giá cả hệ thống hiện hành để nghiên cứu các luật có thể gộp, các luật cần tách và các luật nên được bãi bỏ.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh phát biểu kết luận cuộc họp.

Ngoài ra, Bộ trưởng đề nghị Ban Soạn thảo tiếp tục làm rõ cấu trúc hệ thống pháp luật theo hướng tinh gọn hơn, bảo đảm Hiến pháp là tầng cao nhất, tầng thứ hai là luật và điều ước quốc tế, thứ ba là văn bản dưới luật của Trung ương và địa phương và một tầng cho án lệ, tập quán, các nguồn "luật mềm"... Đồng thời, cần làm rõ quan hệ giữa luật chung và luật chuyên ngành: luật chuyên ngành phải phù hợp với các nguyên tắc cơ bản trong các luật rường cột, luật nền tảng, luật chuyên ngành được ưu tiên khi triển khai chi tiết vì đó là phần cụ thể hóa.