Chế định luật sư công được thí điểm tại 08 bộ quản lý nhiều lĩnh vực phức tạp, thường phát sinh khiếu nại, tranh chấp quốc tế hoặc phải tham gia ý kiến pháp lý cho cơ quan nhà nước, gồm: Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Xây dựng, Bộ Tài chính, Bộ Tư pháp, Bộ Công Thương, Bộ Ngoại giao, Bộ Nông nghiệp và Môi trường; đồng thời, việc thí điểm cũng được triển khai tại 10 tỉnh, thành phố có điều kiện kinh tế phát triển, phát sinh nhiều khiếu nại, khiếu kiện hành chính, tranh chấp đầu tư và đã có chủ trương, chính sách thu hút luật sư tham gia hoạt động pháp lý trong khu vực công, gồm: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Cần Thơ, Quảng Ninh, Lâm Đồng, Khánh Hòa, Đồng Nai và Bắc Ninh.

Người muốn trở thành luật sư công phải đáp ứng 04 tiêu chuẩn

Thứ nhất, là cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan Quân đội nhân dân, sĩ quan Công an nhân dân, người làm việc trong doanh nghiệp nhà nước.

Luật sư công không phải là một ngạch hay chức danh mà cơ bản được lựa chọn từ đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan Quân đội nhân dân, sĩ quan Công an nhân dân và người làm việc trong doanh nghiệp nhà nước đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn theo quy định. Những người này tiếp tục giữ nguyên vị trí công tác, đồng thời được giao thực hiện nhiệm vụ của luật sư công theo quyết định của người đứng đầu cơ quan, đơn vị hoặc doanh nghiệp nhà nước. Do đó, việc triển khai chế định luật sư công chỉ là bổ sung chức năng, nhiệm vụ đối với nguồn nhân lực hiện có, không làm tăng biên chế.

Thứ hai, có tư tưởng chính trị vững vàng, đạo đức nghề nghiệp trong sáng, liêm chính.

Luật sư công thực hiện nhiệm vụ gắn với việc bảo vệ lợi ích công, lợi ích quốc gia và hoạt động của các cơ quan nhà nước. Do đó, ngoài năng lực chuyên môn, luật sư công cần có tư tưởng chính trị vững vàng, đạo đức nghề nghiệp trong sáng, liêm chính, qua đó xây dựng đội ngũ luật sư công có phẩm chất nghề nghiệp tốt, đủ khả năng xử lý khách quan các vụ việc pháp lý phức tạp.

Trong quá trình hành nghề, luật sư công thường tiếp cận với các thông tin mật, tài liệu nội bộ hoặc các vấn đề liên quan đến lợi ích kinh tế của Nhà nước. Vì vậy, yêu cầu về tư tưởng chính trị, đạo đức nghề nghiệp không chỉ giúp phòng ngừa tiêu cực và hành vi lạm dụng chức vụ, quyền hạn mà còn góp phần củng cố niềm tin của các cơ quan, tổ chức đối với hoạt động của chế định luật sư công.

Thứ ba, có đủ tiêu chuẩn luật sư theo quy định của Luật Luật sư.

Mặc dù hoạt động trong khu vực công nhưng luật sư công vẫn thực hiện các hoạt động nghề nghiệp đặc thù của luật sư như tư vấn pháp luật, đại diện, tham gia tố tụng và các công việc có tính chất pháp lý khác tương tự luật sư tư. Do đó, việc đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn của luật sư là điều kiện cần thiết để bảo đảm năng lực hành nghề, kỹ năng chuyên môn và khả năng áp dụng pháp luật trong thực tiễn.

Mặt khác, quy định này cũng góp phần tạo sự tương đồng về trình độ chuyên môn giữa luật sư công và luật sư hành nghề theo quy định của Luật Luật sư, tránh hình thành hai hệ thống tiêu chuẩn nghề nghiệp khác nhau. Khi cùng đáp ứng các tiêu chuẩn chung theo Luật Luật sư, luật sư công sẽ đủ năng lực tham gia giải quyết các vụ việc pháp lý với chất lượng tương đương luật sư tư, đồng thời tạo nền tảng thuận lợi cho việc xây dựng cơ chế quản lý, đào tạo, bồi dưỡng và đánh giá chất lượng đội ngũ luật sư công trong tương lai.

Thứ tư, có ít nhất 05 năm kinh nghiệm làm việc thường xuyên, trực tiếp trong lĩnh vực pháp luật hoặc kinh nghiệm tranh tụng, tư vấn pháp luật hoặc giải quyết vụ, việc pháp lý phức tạp theo quy định của Chính phủ.

Tính chất các vụ việc mà luật sư công tham gia chủ yếu liên quan đến hoạt động pháp lý nhằm bảo vệ lợi ích hợp pháp của cơ quan nhà nước, cơ quan, tổ chức thuộc hệ thống chính trị và doanh nghiệp nhà nước. Vì vậy, kinh nghiệm thực tiễn là yếu tố quyết định khả năng phân tích, đánh giá rủi ro pháp lý và đề xuất phương án xử lý phù hợp.

Bên cạnh đó, quy định về thời gian công tác tối thiểu cũng góp phần bảo đảm tính chọn lọc đối với đội ngũ luật sư công. Sau ít nhất 05 năm làm việc trong lĩnh vực pháp luật, người được lựa chọn thường đã tích lũy được kiến thức chuyên sâu, kỹ năng xử lý tình huống và kinh nghiệm phối hợp với các cơ quan, tổ chức có liên quan. Đây là cơ sở để họ có thể nhanh chóng đảm nhận nhiệm vụ bảo vệ lợi ích hợp pháp của Nhà nước ngay khi được cấp Chứng chỉ hành nghề, hạn chế thời gian đào tạo lại và góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của chế định luật sư công trong giai đoạn thí điểm.

Luật sư công thực hiện các công việc có tính chất pháp lý tại khu vực nhà nước thuộc các cơ quan thực hiện thí điểm

Luật sư công được thực hiện tư vấn pháp luật, đại diện cho các cơ quan nhà nước, tham gia tố tụng, giải quyết các vụ kiện, tranh chấp trong nước và quốc tế về đầu tư, thương mại, công pháp quốc tế, tư pháp quốc tế, hành chính, dân sự. Đây là những lĩnh vực đòi hỏi luật sư công phải có trình độ chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn và khả năng tranh tụng chuyên nghiệp nhằm bảo vệ hiệu quả lợi ích hợp pháp của Nhà nước trong bối cảnh các tranh chấp ngày càng đa dạng và phức tạp. Ngoài ra, luật sư công còn được tham gia vào quá trình thi hành án dân sự, hành chính theo quy định của pháp luật, tư vấn pháp lý trong quá trình xây dựng, triển khai các dự án kinh tế - xã hội; tư vấn và tham gia giải quyết các vụ, việc khiếu nại, tố cáo phức tạp, kéo dài; các công việc có tính chất pháp lý khác.

Phạm vi công việc của luật sư công không bao gồm hoạt động trợ giúp pháp lý theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý và không trùng lặp với hoạt động của pháp chế của cơ quan, tổ chức.

Đáng chú ý, ngoài nhiệm vụ nêu trên, luật sư công được thực hiện các nhiệm vụ của cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan Quân đội nhân dân, sĩ quan Công an nhân dân, người làm việc trong doanh nghiệp nhà nước theo quy định của pháp luật.

Thủ trưởng cơ quan, tổ chức quản lý cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan Quân đội nhân dân, sĩ quan Công an nhân dân, người làm việc trong doanh nghiệp nhà nước là luật sư công có trách nhiệm bố trí, phân công công việc bảo đảm để luật sư công hoàn thành công việc của luật sư công và nhiệm vụ của cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan Quân đội nhân dân, sĩ quan Công an nhân dân, người làm việc trong doanh nghiệp nhà nước.

Luật sư công phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm trong việc bảo vệ quyền, lợi ích của Nhà nước

Xuất phát từ tính chất công việc và vị trí của luật sư công, Nghị quyết quy định một số trách nhiệm của luật sư công, cụ thể:

(i) Sử dụng các biện pháp hợp pháp để bảo vệ tốt nhất quyền, lợi ích của Nhà nước.

Theo đó, luật sư công có nghĩa vụ chủ động nghiên cứu vụ việc, thu thập và đánh giá chứng cứ, lựa chọn phương án pháp lý tối ưu, vận dụng đầy đủ các quy định của pháp luật cũng như các kỹ năng nghề nghiệp để bảo vệ hiệu quả quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước. Đáng chú ý, quy định này nhấn mạnh yêu cầu “sử dụng các biện pháp hợp pháp”, nghĩa là, mọi hoạt động của luật sư công phải được thực hiện trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật, tuân thủ đạo đức nghề nghiệp, không được sử dụng các thủ đoạn trái pháp luật hoặc làm sai lệch sự thật khách quan. Việc gắn yêu cầu “tốt nhất” với điều kiện “hợp pháp” vừa đề cao trách nhiệm, tính chủ động, tận tâm của luật sư công, vừa bảo đảm sự cân bằng giữa mục tiêu bảo vệ lợi ích công và nguyên tắc thượng tôn pháp luật, góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền, lợi ích của Nhà nước.

(ii) Có trách nhiệm tuân thủ việc cử tham gia các công việc có tính chất pháp lý tại khu vực công của cơ quan, tổ chức có thẩm quyền.

Luật sư công không được quyền tự do lựa chọn vụ việc hoặc khách hàng như luật sư hành nghề tư, mà có trách nhiệm chấp hành quyết định phân công, điều động của cơ quan, tổ chức có thẩm quyền để tham gia giải quyết các công việc pháp lý phát sinh trong hoạt động quản lý nhà nước và hoạt động của các cơ quan, tổ chức thuộc khu vực công. Những công việc này có thể gồm: Tham gia tố tụng, tư vấn pháp lý, giải quyết các vụ kiện, tranh chấp trong nước và quốc tế hoặc các công việc có tính chất pháp lý khác do người đứng đầu cơ quan nhà nước, cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị, doanh nghiệp nhà nước phân công. Quy định này nhằm bảo đảm các vụ việc pháp lý quan trọng của khu vực công đều được bố trí đội ngũ luật sư công có đủ năng lực chuyên môn tham gia kịp thời, đồng thời tạo cơ chế phân bổ nguồn lực pháp lý linh hoạt giữa các cơ quan và lĩnh vực khi phát sinh những vụ việc phức tạp hoặc có tính cấp bách.

(iii) Trong thời gian không thực hiện nhiệm vụ thuộc phạm vi công việc, luật sư công thực hiện nhiệm vụ của cán bộ, công chức, sĩ quan Quân đội nhân dân, sĩ quan Công an nhân dân và người làm việc trong doanh nghiệp nhà nước theo quy định của pháp luật.

Luật sư công không phải là một chức danh nghề nghiệp hoạt động độc lập, chuyên trách, mà là một nhiệm vụ được giao cho những người đang giữ các chức vụ, chức danh trong khu vực công đáp ứng đủ điều kiện theo quy định. Theo đó, khi không được phân công tham gia các hoạt động tố tụng, tư vấn pháp lý hoặc các nhiệm vụ thuộc phạm vi hành nghề luật sư công, họ tiếp tục thực hiện đầy đủ chức trách, nhiệm vụ của vị trí công tác hiện có theo quy định của pháp luật về cán bộ, công chức, viên chức, quân đội, công an hoặc doanh nghiệp nhà nước. Quy định này bảo đảm sự thống nhất giữa chức năng chuyên môn của luật sư công với trách nhiệm công vụ của người được bổ nhiệm, tránh phát sinh tình trạng tách biệt hoặc chồng chéo về vị trí việc làm, đồng thời sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực pháp lý chất lượng cao trong khu vực công. Thay vì hình thành một đội ngũ luật sư công chuyên trách với bộ máy riêng, Nhà nước có thể huy động đội ngũ cán bộ pháp lý hiện có tham gia xử lý các vụ việc pháp lý khi cần thiết, qua đó vừa đáp ứng yêu cầu bảo vệ lợi ích của Nhà nước, vừa tiết kiệm nguồn lực và chi phí tổ chức bộ máy.

(iv) Luật sư công có hành vi vi phạm pháp luật, quy tắc đạo đức nghề nghiệp thì tùy theo tính chất, mức độ có thể bị kỷ luật, bị xử phạt vi phạm hành chính, bị truy cứu trách nhiệm hình sự; bồi thường thiệt hại nếu có lỗi gây thiệt hại trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

Mọi hoạt động của luật sư công đều phải tuân thủ Hiến pháp và pháp luật. Với vai trò là người được giao thực hiện các nhiệm vụ pháp lý nhằm bảo vệ quyền, lợi ích của Nhà nước, luật sư công không chỉ phải tuân thủ các quy định của pháp luật mà còn phải chấp hành các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp. Do đó, khi có hành vi vi phạm, luật sư công phải chịu các chế tài tương ứng, từ trách nhiệm kỷ luật trong quan hệ công vụ, xử phạt vi phạm hành chính, đến truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các hành vi có tính chất nguy hiểm cho xã hội. Đồng thời, luật sư công còn phải thực hiện trách nhiệm bồi thường theo quy định của pháp luật nếu hành vi vi phạm gây thiệt hại trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Quy định này nhằm bảo đảm mọi hành vi vi phạm đều bị xử lý, không để xảy ra khoảng trống pháp lý trong hoạt động của luật sư công.

Xây dựng cơ chế linh hoạt trong việc giải quyết công việc có tính chất pháp lý tại khu vực công

Quy trình giải quyết công việc có tính chất pháp lý tại khu vực công được quy định theo hướng: Khi có vụ, việc phát sinh, cơ quan, tổ chức có nhu cầu sử dụng luật sư công để thực hiện các công việc được cử luật sư công làm việc tại cơ quan, tổ chức mình thực hiện; trong trường hợp có nhu cầu sử dụng luật sư công của cơ quan, tổ chức khác, cần có văn bản đề nghị cơ quan, tổ chức khác có luật sư công cử hoặc đề nghị cơ quan quản lý nhà nước về luật sư công giới thiệu.

Trong trường hợp vụ, việc có tính chất phức tạp, đội ngũ luật sư công chưa đáp ứng được hoặc trong trường hợp cần thiết, cơ quan, tổ chức có vụ, việc có quyền lựa chọn và ký hợp đồng dịch vụ pháp lý với tổ chức hành nghề luật sư. Việc lựa chọn tổ chức hành nghề luật sư được thực hiện theo quy định về lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt theo quy định của pháp luật về đấu thầu. Luật sư, tổ chức hành nghề luật sư khi tham gia vào các công việc có tính chất pháp lý tại khu vực công được nhận thù lao theo thoả thuận.

Quy định này tạo cơ sở pháp lý để tháo gỡ vướng mắc trên thực tế khi các cơ quan, tổ chức tại khu vực công chưa thể ký hợp đồng dịch vụ pháp lý với luật sư, vì chưa có cơ chế về tài chính để chi trả cho luật sư tư và quy trình lựa chọn luật sư theo thủ tục đấu thầu còn mất nhiều thời gian, không đáp ứng yêu cầu luật sư cần tham gia từ sớm trong giải quyết các vụ, việc.

Ảnh: internet