Xác định rõ "điểm dừng" để hòa giải không cản trở quyền tiếp cận công lý

Tiếp tục nội dung Chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi). (Ảnh: Quochoi.vn)

Tiếp tục nội dung Chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, sáng 10/8, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi).

Phát biểu mở đầu Phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội cho biết, tại Phiên thảo luận ở tổ, đã có 99 lượt ý kiến phát biểu. Tổng Thư ký Quốc hội đã tổng hợp đầy đủ gửi đến các đại biểu Quốc hội. Bộ Tư pháp đã có Báo cáo giải trình bước đầu ý kiến thảo luận tại tổ với 158 nội dung được tiếp thu và nhiều nội dung được giải trình.

Tiếp tục làm rõ quyền của các bên trong hòa giải

Qua nghiên cứu dự thảo, đại biểu Bùi Văn Dũng, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa tập trung góp ý Điều 21 và Điều 27 dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), là những quy định liên quan trực tiếp đến quyền của người dân và giới hạn của hoạt động hòa giải. Theo đại biểu, đây cũng là ranh giới giữa vận động, thuyết phục trong cộng đồng với việc bảo vệ quyền bằng pháp luật. Nếu không được quy định rõ, cơ chế hòa giải mềm dẻo có thể vô tình làm chậm quá trình tiếp cận công lý của người dân.

Góp ý đối với Điều 21 dự thảo Luật về quyền và nghĩa vụ của các bên trong hòa giải, đại biểu đề nghị tiếp tục làm rõ ba nội dung:

Thứ nhất, liên quan đến quyền công khai thông tin, dự thảo Luật chưa xử lý trường hợp các bên có quan điểm khác nhau. Nếu một bên muốn công khai nhưng bên còn lại không đồng ý thì hòa giải viên chưa có căn cứ rõ ràng để xử lý. Trong khi đó, thông tin về gia đình, đời tư, bí mật kinh doanh một khi bị công khai sẽ rất khó khắc phục. Do đó, đại biểu đề nghị chỉ công khai thông tin khi tất cả các bên cùng đồng ý; trường hợp không có sự đồng thuận thì mặc nhiên không công khai. Theo đó, bảo mật cần được xác định là nguyên tắc mặc định, còn công khai phải là lựa chọn chung của các bên.

Thứ hai, đối với quyền được phiên dịch, đại biểu đề nghị làm rõ cơ chế lựa chọn, chi trả chi phí và trách nhiệm bảo mật của người phiên dịch. Theo đại biểu, nếu người yếu thế phải tự tìm kiếm và tự chi trả chi phí phiên dịch thì việc bảo đảm bình đẳng giữa các bên sẽ khó đạt được trên thực tế. Đại biểu đề nghị nghiên cứu cơ chế ngân sách bảo đảm chi phí cần thiết; người phiên dịch phải được các bên chấp thuận, không có lợi ích liên quan đến vụ việc và có nghĩa vụ bảo mật thông tin. Đây là điều kiện cần thiết để bảo đảm tính tự nguyện thực chất của hòa giải, bởi các bên chỉ có thể tự nguyện thỏa thuận khi hiểu đúng nội dung, diễn đạt đầy đủ ý chí và nhận thức được hệ quả pháp lý của thỏa thuận.

Thứ ba, đại biểu đề nghị xem xét lại quy định tại điểm a khoản 2 Điều 21 về nghĩa vụ “trình bày đúng sự thật, cung cấp tài liệu, chứng cứ”. Vì, cách quy định này có dấu hiệu mang tính tố tụng, trong khi hòa giải viên không có thẩm quyền xác minh, kết luận về sự thật của vụ việc. Từ đó, đại biểu đề nghị sửa theo hướng các bên có nghĩa vụ trình bày trung thực những tình tiết mình biết, tự nguyện cung cấp tài liệu liên quan và chịu trách nhiệm về thông tin do mình cung cấp. Quy định theo hướng này sẽ phù hợp hơn với bản chất của hòa giải ở cơ sở, đồng thời không đặt hòa giải viên vào vị trí của người phán xét, xác định sự thật.

Cần xác định rõ “điểm dừng pháp lý” của hòa giải

Bên cạnh đó, đại biểu Bùi Văn Dũng đề nghị cần xác định cụ thể “điểm dừng pháp lý”, bảo đảm hòa giải không trở thành rào cản đối với quyền tiếp cận công lý của người dân. Cụ thể, đối với Điều 27 về kết thúc hòa giải, cần thiết kế một “điểm dừng pháp lý” rõ ràng, gồm điểm dừng về thời gian, điểm dừng trong trường hợp không bảo đảm an toàn hoặc không bảo đảm tính hợp pháp, đồng thời xác định rõ cơ chế xử lý, chuyển tiếp sau khi hòa giải kết thúc.

Theo đại biểu, hòa giải cần được bắt đầu trên cơ sở tự nguyện, được vận hành bằng sự tin tưởng và phải kết thúc bằng một lối ra pháp lý rõ ràng. Quyền của người dân cần được bảo vệ xuyên suốt quá trình, kể cả trong trường hợp hòa giải không thành.

Nhấn mạnh yêu cầu này, đại biểu Bùi Văn Dũng cho rằng, hiệu quả của hòa giải không nằm ở việc bằng mọi giá giữ tranh chấp lại trong cộng đồng, mà phải bảo đảm đúng quyền, dừng đúng thời điểm và chuyển vụ việc đến đúng cơ quan có thẩm quyền. Qua đó, sự mềm dẻo của cơ chế hòa giải không làm suy giảm tính nghiêm minh của pháp luật.

Nghiên cứu phương án chỉ định hòa giải viên

Đại biểu Phạm Văn Hòa, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Tháp đề nghị cân nhắc quy định về bầu hòa giải viên ở cơ sở, cho rằng việc chỉ định có thể giảm chi phí, thời gian và phù hợp hơn với thực tế.

Theo đại biểu, dự thảo Luật quy định số hộ dân tham dự cuộc họp bầu đạt trên 50% thì cuộc họp đủ điều kiện; trong số người tham dự, nếu có hơn một nửa số người bầu thì kết quả được công nhận. Với cách quy định này, nếu tại một thôn có 400 hộ dân, chỉ cần 201 hộ đi dự là đạt tỷ lệ và khi bầu, chỉ cần 101 hộ đồng ý là một người đã trở thành hòa giải viên.

Đại biểu cho rằng cách thức này có thể dẫn đến tình trạng bầu mang tính hình thức, trong khi vẫn phát sinh thời gian và chi phí tổ chức. Do đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu phương án chỉ định hòa giải viên nhằm giảm chi phí ngân sách và hạn chế việc huy động người dân tham gia những cuộc họp không thực sự cần thiết.

Bên cạnh đó, đại biểu Phạm Văn Hòa đề nghị bổ sung quy định về độ tuổi của hòa giải viên. Theo đó, đối với những người cao tuổi, có uy tín trong cộng đồng như già làng, trưởng bản, người có uy tín, có thể xem xét mời tham gia công tác hòa giải phù hợp với điều kiện thực tế tại địa phương.

Cân nhắc quy định hòa giải trực tuyến

Đối với quy định về hòa giải trực tuyến, đại biểu Phạm Văn Hòa đề nghị tiếp tục cân nhắc. Theo đại biểu, đặc thù của hòa giải ở cơ sở là tạo điều kiện để các bên trực tiếp gặp gỡ, trao đổi, thuyết phục và đi đến thỏa thuận.

Vì vậy, việc quy định hòa giải trực tuyến cần được đánh giá thận trọng, bảo đảm phù hợp với bản chất của hoạt động hòa giải và điều kiện thực tế tại cơ sở. Đại biểu cho rằng, những hoạt động có thể thực hiện trực tuyến thì nên ứng dụng công nghệ, nhưng đối với hòa giải, việc gặp gỡ trực tiếp giữa các bên vẫn có ý nghĩa quan trọng trong quá trình tháo gỡ mâu thuẫn và tạo sự đồng thuận.

Phát huy lực lượng hòa giải gắn với thực tiễn cơ sở

Đại biểu Nguyễn Minh Tuấn, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Phú Thọ đề nghị không chính quy hóa lực lượng hòa giải ở cơ sở, đồng thời phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội, người có uy tín và lực lượng tham gia bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở.

Đây là những lực lượng có sự gắn bó trực tiếp với địa bàn, nắm bắt tình hình và có vai trò nhất định trong việc vận động, thuyết phục, giải quyết các mâu thuẫn phát sinh trong cộng đồng. Việc phát huy các lực lượng này sẽ góp phần bảo đảm công tác hòa giải ở cơ sở vừa phát huy được tính cộng đồng, vừa phù hợp với yêu cầu thực tiễn.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng giải trình ý kiến đại biểu Quốc hội. (Ảnh: Quochoi.vn)

Giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm về dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp với cơ quan thẩm tra nghiên cứu đầy đủ, kỹ lưỡng các ý kiến tại phiên thảo luận tổ và hội trường, hoàn thiện dự thảo luật, báo cáo Chính phủ, Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước khi trình Quốc hội xem xét tại đợt 2 của Kỳ họp.

Cần giữ vai trò chủ đạo của cơ chế bầu hòa giải viên để bảo đảm dân chủ, tự quản

Làm rõ vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm về cơ chế bầu và chỉ định hòa giải viên, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, việc tiếp tục duy trì cơ chế bầu, đồng thời bổ sung hình thức chỉ định hòa giải viên trong dự thảo luật nhằm kế thừa các quy định hiện hành và hài hòa giữa tính tự quản của cộng đồng với yêu cầu bảo đảm hiệu quả quản lý nhà nước.

Theo Bộ trưởng, bản chất của hòa giải ở cơ sở là dân chủ, tự quản. Vì vậy, bầu hòa giải viên vẫn phải là phương thức chủ đạo để cộng đồng dân cư trực tiếp lựa chọn những người có uy tín, am hiểu phong tục, tập quán và được nhân dân tín nhiệm. Cơ chế này vừa giúp duy trì niềm tin của người dân, vừa tránh hành chính hóa một thiết chế vốn mang tính xã hội và tự nguyện.

Tuy nhiên, qua tổng kết thực tiễn cho thấy có những trường hợp khách quan không thể tổ chức bầu được hòa giải viên. Vì vậy, dự thảo Luật bổ sung cơ chế chỉ định trong một số trường hợp nhằm bảo đảm tổ hòa giải vẫn có thể duy trì hoạt động thường xuyên, liên tục. Bộ trưởng cho biết về cơ bản các đại biểu Quốc hội đồng tình với việc kết hợp giữa cơ chế bầu và chỉ định hòa giải viên.

Liên quan đến hình thức bầu, dự thảo đã thiết kế theo hướng đa dạng, linh hoạt, có thể lấy ý kiến bằng phiếu, biểu quyết công khai tại cuộc họp, bỏ phiếu kín hoặc biểu quyết trực tuyến.

Cơ quan soạn thảo cũng sẽ tiếp tục nghiên cứu ý kiến đại biểu về việc mở rộng các hình thức lấy ý kiến phù hợp, kể cả thông qua môi trường mạng. Bộ trưởng cho rằng việc bầu hòa giải viên cũng không nhất thiết phải diễn ra trong cùng một thời điểm mà có thể nghiên cứu quy định một khoảng thời gian nhất định, chẳng hạn một ngày, hai ngày hoặc ba ngày, để tạo điều kiện cho người dân tham gia đầy đủ hơn.

Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu để cụ thể hóa các nội dung này, đồng thời rà soát, làm rõ hơn các quy định về tiêu chuẩn hòa giải viên, hình thức bầu, trình tự bầu, cách xác định tỷ lệ đại diện hộ gia đình tham gia và kết quả bầu. Những nội dung cần thiết sẽ được quy định trong luật, còn các vấn đề quá chi tiết có thể được cụ thể hóa tại văn bản dưới luật.

Làm rõ phạm vi những trường hợp phải dừng hỏa giải

Về phạm vi hòa giải ở cơ sở, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết, nhiều đại biểu đề nghị cần xác định rõ những mâu thuẫn, tranh chấp, vi phạm pháp luật nào được hòa giải và trường hợp nào không thuộc phạm vi hòa giải.

Theo Bộ trưởng, về nguyên tắc, các mâu thuẫn, tranh chấp và một số hành vi vi phạm pháp luật có thể được hòa giải ở cơ sở, trừ những trường hợp xâm phạm lợi ích quốc gia, vi phạm điều cấm hoặc đã đến mức phải xử lý về hình sự, hành chính theo quy định của dự thảo Luật.

Một số đại biểu băn khoăn nếu không phân định rõ có thể xảy ra tình trạng hành vi đáng lẽ phải xử lý hình sự hoặc xử lý vi phạm hành chính nhưng lại được đưa ra hòa giải. Bộ trưởng cho biết, cơ quan soạn thảo chia sẻ với những băn khoăn này. Trong luật chỉ có thể quy định những nguyên tắc chung, còn các trường hợp cụ thể sẽ được tiếp tục làm rõ trong nghị định quy định chi tiết.

Theo đó, một số hành vi có dấu hiệu vi phạm nhưng tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội thấp, chưa đủ điều kiện xử phạt vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự có thể thuộc phạm vi hòa giải. Đối với một số vụ việc có dấu hiệu tội phạm nhưng thuộc trường hợp khởi tố theo yêu cầu của bị hại, trong những điều kiện pháp luật cho phép cũng có thể thực hiện hòa giải ở cơ sở.

Một số hành vi liên quan đến phòng, chống bạo lực gia đình nhưng chưa gây hậu quả nghiêm trọng cũng có thể được khuyến khích hòa giải nhằm ngăn chặn tái diễn và hàn gắn các mối quan hệ gia đình. Đối với người chưa thành niên, một số hành vi vi phạm mà cơ quan có thẩm quyền quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng hoặc biện pháp thay thế xử lý hành chính cũng có thể áp dụng những phương thức phù hợp, trong đó có hòa giải ở cơ sở. Ngoài ra, còn có những vi phạm pháp luật khác mà pháp luật cho phép các bên tự thỏa thuận đối với những vụ việc nhỏ.

Bộ trưởng nhấn mạnh, việc áp dụng cụ thể sẽ được tiếp tục hướng dẫn trong các văn bản quy định chi tiết của Chính phủ. Dự thảo Luật cũng đã quy định rõ, nếu trong quá trình hòa giải, hòa giải viên phát hiện hành vi có tính chất nghiêm trọng, đe dọa tính mạng, sức khỏe hoặc xâm phạm bí mật nhà nước thì phải dừng ngay việc hòa giải.

Đối với những trường hợp có cơ sở xác định hành vi thuộc phạm vi phải xử lý hình sự hoặc xử lý vi phạm hành chính, trách nhiệm của hòa giải viên là phải dừng ngay cuộc hòa giải và báo cáo cơ quan có thẩm quyền để xem xét, xử lý, không chờ đến khi hết thời hạn hòa giải.

Trên cơ sở ý kiến đại biểu, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát kỹ lưỡng để xác định nội dung nào cần bổ sung, điều chỉnh ngay trong dự thảo luật và nội dung nào cần quy định chi tiết tại văn bản hướng dẫn thi hành.

Hòa giải trực tuyến phải phù hợp điều kiện thực tiễn

Một nội dung khác được nhiều đại biểu quan tâm là ứng dụng công nghệ thông tin, đặc biệt là hòa giải trực tuyến.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, có ý kiến đề nghị không nên quy định hình thức hòa giải trực tuyến, trong khi nhiều đại biểu khác tán thành nhưng đề nghị bổ sung các nguyên tắc cụ thể để bảo đảm chặt chẽ, đúng mục đích. Các đại biểu cũng lưu ý hòa giải trực tuyến không nên được áp dụng một cách cứng nhắc. Đối với vùng sâu, vùng xa hoặc những địa bàn chưa đáp ứng đầy đủ điều kiện về hạ tầng, thiết bị và công nghệ, việc áp dụng cần linh hoạt, phù hợp thực tiễn.

Bộ trưởng cho biết, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu để bổ sung, hoàn thiện các quy định này. Một số nguyên tắc quan trọng có thể cần được thể hiện ngay trong luật. Dự thảo hiện nay cũng đã thể hiện tinh thần việc ứng dụng công nghệ thông tin phải phù hợp với điều kiện thực tiễn. Dù không quy định một lộ trình cụ thể theo ngày, tháng, nhưng yêu cầu triển khai phù hợp với điều kiện từng địa bàn đã được đặt ra.

Tiếp tục nghiên cứu chính sách cho vùng dân tộc thiểu số, miền núi

Đối với chính sách hòa giải ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi và những địa bàn còn nhiều khó khăn, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết, đây là một trong những nội dung mới được dự thảo luật bổ sung khá nhiều so với luật hiện hành nhằm khắc phục các bất cập từ thực tiễn.

Nhiều đại biểu đặc biệt quan tâm đến vấn đề kinh phí cho hoạt động hòa giải tại những khu vực này. Bộ trưởng cho biết, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu các ý kiến. Tinh thần của cơ quan soạn thảo là mong muốn quy định cụ thể hơn về kinh phí trong luật, tuy nhiên nội dung này còn có những ràng buộc nhất định, nhất là yêu cầu bảo đảm thống nhất với Luật Ngân sách nhà nước và các quy định pháp luật có liên quan.

Trên cơ sở ý kiến của các đại biểu Quốc hội, Bộ Tư pháp sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan của Chính phủ và cơ quan thẩm tra để hoàn thiện các quy định, xác định rõ nội dung nào có thể đưa ngay vào luật và nội dung nào cần tiếp tục quy định trong văn bản dưới luật.

Thay mặt cơ quan soạn thảo, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cảm ơn những ý kiến tâm huyết, trách nhiệm của các đại biểu Quốc hội và khẳng định cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với cơ quan thẩm tra, các cơ quan liên quan để tiếp thu tối đa, giải trình thấu đáo, tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) trước khi trình Quốc hội xem xét.