Bài cuối: Từ bài học đến hành động - Chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực không chỉ bằng pháp luật

Pháp luật giữ vai trò trung tâm trong công cuộc phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, là cơ sở để xác lập các chuẩn mực ứng xử, thiết lập khuôn khổ kiểm soát quyền lực và bảo đảm xử lý công minh. Tuy nhiên, để pháp luật thực sự phát huy hiệu lực và sức sống, cần có sự đồng hành của nhiều yếu tố như đạo đức công vụ, văn hóa liêm chính, cơ chế giám sát xã hội và ứng dụng công nghệ hiện đại. Khi những yếu tố này được thực hiện đồng bộ và gắn kết, pháp luật không chỉ là ranh giới ngăn ngừa vi phạm mà còn trở thành động lực nuôi dưỡng liêm chính từ bên trong, góp phần xây dựng một nền hành chính kỷ cương, minh bạch và phụng sự.

Thành tựu và khoảng trống, yêu cầu đặt ra đối với việc tiếp tục phát huy vai trò lãnh đạo của Đảng và hoàn thiện pháp luật phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực

Gần 40 năm thực hiện công cuộc Đổi mới, đất nước ta đã đạt được những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử. Trong những thành tựu đó, công tác phòng, chống tham nhũng đóng vai trò đặc biệt quan trọng, là một trong những nội dung để xây dựng và chỉnh đốn Đảng. Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng (2021) khẳng định: Công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, lãng phí chuyển biến mạnh mẽ, có bước đột phá, quyết liệt, có hiệu quả, ngày càng đi vào chiều sâu, gắn kết chặt chẽ giữa “xây” và “chống”. Sự thống nhất, phối hợp đồng bộ giữa Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội được tăng cường^[1]. Công tác xây dựng Đảng về đạo đức được đề cao, góp phần rèn luyện phẩm chất đạo đức cách mạng, chống chủ nghĩa cá nhân, cơ hội, thực dụng, “lợi ích nhóm”, những biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ^[2]. Những kết quả này đã góp phần củng cố nền tảng chính trị - tư tưởng, nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của Đảng, tạo nên cơ đồ, vị thế và uy tín của đất nước trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng.

Trong nhiệm kỳ Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng (2016), công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực đã được đẩy mạnh với tinh thần “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”. Hơn 87.000 cán bộ, đảng viên bị thi hành kỷ luật, trong đó có trên 3.200 trường hợp liên quan đến hành vi tham nhũng. Đặc biệt, hơn 110 cán bộ thuộc diện Trung ương quản lý bị xử lý kỷ luật, gồm 27 Ủy viên và nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, 04 Ủy viên và nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, cùng hơn 30 sĩ quan cấp tướng trong lực lượng vũ trang^[3]. Chỉ tính từ đầu nhiệm kỳ Đại hội XIII đến tháng 3/2024, các cơ quan có thẩm quyền của Đảng đã thi hành kỷ luật gần 100 cán bộ cao cấp thuộc diện Trung ương quản lý, trong đó một số trường hợp bị xử lý hình sự^[4].

Tuy nhiên, công tác phòng, chống tham nhũng ở một số địa phương, bộ, ngành chưa có chuyển biến rõ rệt, còn hình thức. Việc phát hiện, xử lý tham nhũng, lãng phí còn hạn chế, nhất là việc tự kiểm tra, tự phát hiện và xử lý trong nội bộ một số cơ quan, đơn vị còn yếu; tình trạng nhũng nhiễu, tiêu cực trong khu vực hành chính, dịch vụ công chưa được đẩy lùi. Tham nhũng, lãng phí trên một số lĩnh vực, địa bàn vẫn còn nghiêm trọng, phức tạp, với những biểu hiện ngày càng tinh vi, gây bức xúc trong xã hội. Ở một số địa phương, vai trò của Ban Chỉ đạo phòng, chống tham nhũng, tiêu cực cấp tỉnh chưa được phát huy đúng mức; cơ chế phối hợp giữa các cơ quan kiểm tra, thanh tra, công an, viện kiểm sát… vẫn còn lúng túng, thiếu đồng bộ. Việc kiểm soát quyền lực, xử lý xung đột lợi ích, minh bạch tài sản, thu nhập ở cấp cơ sở còn nhiều khoảng trống, chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn^[5].

Những con số và thực trạng trên không chỉ phản ánh mức độ nghiêm trọng của tình trạng tham nhũng, tiêu cực mà còn là hồi chuông cảnh tỉnh về nguy cơ suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ. Đây là lời nhắc nhở mạnh mẽ về yêu cầu cấp thiết phải siết chặt kỷ luật, kỷ cương trong Đảng; đồng thời, tiếp tục hoàn thiện thể chế, pháp luật nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực tạo nền tảng để Việt Nam tiến bước vững chắc vào “kỷ nguyên mới” với một nền chính trị liêm chính, kiến tạo, phụng sự Nhân dân. Chính vì vậy, công cuộc phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực sẽ tiếp tục được Đảng tiến hành với tinh thần quyết tâm, quyết liệt, không có vùng cấm, không có ngoại lệ - thông điệp này luôn được Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh trong các phát biểu chỉ đạo quan trọng.

Mở rộng phạm vi, bổ sung nội dung “lãng phí”, bước phát triển mới trong tư duy chỉ đạo và hành động phòng, chống tham nhũng, tiêu cực

Để nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong tình hình mới, Đảng ta đã thể hiện tinh thần đổi mới tư duy và sự quan tâm sâu sắc trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo. Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới, cùng Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 17/11/2022 về đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng đối với hệ thống chính trị, không chỉ xác lập nền tảng chính trị - pháp lý vững chắc, mà còn thể hiện quyết tâm đổi mới phương thức kiểm soát quyền lực và tăng cường hiệu lực thực thi.

Đặc biệt, Quy định số 178-QĐ/TW ngày 27/6/2024 của Bộ Chính trị về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong công tác xây dựng pháp luật, cùng Kết luận số 119-KL/TW ngày 20/01/2025 và Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 đã tạo nên bước đột phá trong thể chế hóa chủ trương của Đảng. Những văn bản này không chỉ làm rõ cơ chế kiểm soát quyền lực trong hoạt động lập pháp mà còn khẳng định sự chuyển biến mạnh mẽ về tư duy lãnh đạo: từ định hướng chung sang dẫn dắt cụ thể bằng pháp luật, từ chủ trương chính trị sang thiết chế thực tiễn.

Trong bài viết “Chống lãng phí”^[6], giải pháp trọng tâm đầu tiên được Tổng Bí thư Tô Lâm chỉ rõ: Cần thống nhất nhận thức đấu tranh phòng, chống lãng phí là cuộc chiến chống “giặc nội xâm” đầy cam go, phức tạp; là một phần của cuộc đấu tranh giai cấp; có vị trí tương đương với phòng, chống tham nhũng, tiêu cực để xây dựng Đảng ta vững mạnh, “là đạo đức, là văn minh”. Nhận diện vấn đề chống lãng phí là một nhiệm vụ quan trọng khác mà Việt Nam cần thực hiện khi đứng trước cơ hội lịch sử của “kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”, ngày 29/10/2024, Tổng Bí thư Tô Lâm, Trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực đã ký ban hành Quy định số 191-QĐ/TW quy định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, chế độ làm việc, quan hệ công tác của Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực^[7]. Việc bổ sung nội dung “lãng phí” vào chức năng của Ban Chỉ đạo Trung ương thể hiện trong Quy định số 191-QĐ/TW không chỉ là sự điều chỉnh về mặt danh xưng, mà còn là bước phát triển đột phá trong tư duy lãnh đạo, chỉ đạo công cuộc phòng, chống các hiện tượng tiêu cực trong Đảng và hệ thống chính trị. Nếu tham nhũng là biểu hiện tha hóa quyền lực có tính chủ ý, nhằm tư lợi cá nhân hoặc nhóm, thì lãng phí - dù không luôn đi kèm động cơ vụ lợi - vẫn gây tổn thất nghiêm trọng đến nguồn lực quốc gia, làm suy yếu hiệu quả quản trị và niềm tin xã hội.

Việc bổ sung phạm vi này đặt ra yêu cầu nhận diện đúng bản chất của lãng phí như một loại “tiêu cực cấu trúc” trong đầu tư công, mua sắm tài sản, tổ chức bộ máy, quản lý thời gian và sử dụng con người. Khi lãng phí trở thành một chỉ tiêu kiểm soát trong công tác thanh tra, kiểm tra, kiểm toán và giám sát quyền lực, thì hiệu lực của phòng, chống tiêu cực sẽ được nâng lên. Đây cũng là minh chứng cho tinh thần kiên quyết, đồng bộ và thực chất trong công cuộc chỉnh đốn Đảng và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, nơi mọi biểu hiện làm thất thoát niềm tin, tài sản công đều phải được kiểm soát bằng kỷ luật của Đảng và pháp luật của Nhà nước.

Phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức trực thuộc - Giải pháp đồng bộ trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực

Ngày 11/10/2023, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 168/NQ-CP về Chiến lược quốc gia phòng, chống tham nhũng tiêu cực đến năm 2030. Trên cơ sở nhận định tình trạng tham nhũng, tiêu cực vẫn là một trong những nguy cơ đe dọa sự tồn vong của Đảng và chế độ ta^[8], Nghị quyết số 168/NQ-CP đưa ra 05 nhóm nhiệm vụ, giải pháp, cụ thể: (i) Hoàn thiện chính sách, pháp luật trên các lĩnh vực quản lý kinh tế - xã hội và phòng, chống tham nhũng, tiêu cực; (ii) Kiện toàn tổ chức bộ máy nhà nước, hoàn thiện chế độ công vụ, xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức liêm chính; nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật; (iii) Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án; (iv) Nâng cao nhận thức, phát huy vai trò và trách nhiệm của xã hội trong phòng, chống tham nhũng, tiêu cực; (v) Tích cực tham gia, nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế về phòng, chống tham nhũng, thực hiện đầy đủ các quyền, nghĩa vụ của quốc gia thành viên Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng. Việc phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức trực thuộc, các cơ quan báo chí, truyền thông; huy động sự tham gia của cộng đồng doanh nghiệp và Nhân dân trong phòng, chống tham nhũng, tiêu cực được xác định là một trong bốn mục tiêu cụ thể trong Chiến lược quốc gia phòng, chống tham nhũng, tiêu cực đến năm 2030.

Ngày 10/4/2025, Bộ Chính trị ban hành Chỉ thị số 43-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực thành pháp luật của Nhà nước (Chỉ thị số 43-CT/TW). Chỉ thị số 43-CT/TW nhấn mạnh yêu cầu phải kịp thời cụ thể hóa các định hướng của Đảng bằng hệ thống pháp luật đồng bộ, khả thi, nhằm kiểm soát quyền lực, ngăn chặn nguy cơ lợi dụng kẽ hở pháp luật. Đồng thời, tăng cường tuyên truyền, nâng cao trách nhiệm người đứng đầu, đổi mới phương thức lãnh đạo, kiểm tra, giám sát và đánh giá kết quả thể chế hóa như một tiêu chí quan trọng trong đánh giá cán bộ, tổ chức. Đây là bước đi quan trọng để xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa vững mạnh, trong sạch, phục vụ Nhân dân.

Tổng Bí thư Tô Lâm phát biểu tại buổi làm việc với Bộ Tư pháp.

Ngày 30/4/2025, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới (Nghị quyết số 66-NQ/TW), trong đó nhóm quan điểm chỉ đạo đầu tiên có nội dung “Tăng cường kiểm soát quyền lực; phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, lợi ích nhóm, lợi ích cục bộ; phòng ngừa, ngăn chặn mọi biểu hiện trục lợi, hướng tới chính sách” và giải pháp, nhiệm vụ đầu tiên là: “Thực hiện nghiêm kỷ cương, kỷ luật, các quy định về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, “lợi ích nhóm” trong xây dựng và thi hành pháp luật”.

Tiếp tục hoàn thiện pháp luật, kiến tạo liêm chính từ truyền thống, công nghệ, đội ngũ cán bộ đến cơ chế giám sát hiệu quả

Chỉ thị số 43-CT/TW và Nghị quyết số 66-NQ/TW là những văn kiện quan trọng, thể hiện rõ quyết tâm chính trị của Đảng trong việc xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật, đặc biệt là pháp luật về phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, lãng phí. Đây là lĩnh vực "nhạy cảm" và phức tạp, bởi không chỉ liên quan trực tiếp đến lợi ích nhóm, lợi ích cá nhân, mà còn tác động đến những biểu hiện sâu xa của bản ngã con người - nếu thiếu sự tu dưỡng, rèn luyện thường xuyên thì rất dễ dẫn đến sự tha hóa trong thực thi quyền lực. Chính vì vậy, để công cuộc phòng, chống tham nhũng, tiêu cực đạt hiệu quả thực chất và bền vững, bên cạnh việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật, cần đồng thời triển khai tốt các nhiệm vụ sau:

Gắn tham nhũng, tiêu cực với lãng phí, một trong những yêu cầu cấp thiết hiện nay là phải nhìn nhận tham nhũng, tiêu cực và lãng phí như những biểu hiện khác nhau nhưng có mối quan hệ hữu cơ, cùng làm suy kiệt nguồn lực quốc gia, xói mòn niềm tin của Nhân dân. Nếu tham nhũng là hành vi tư lợi bất chính, thì lãng phí, dù không có động cơ vụ lợi rõ ràng vẫn gây hậu quả nghiêm trọng, đôi khi không kém gì hành vi tham nhũng trực tiếp. Vì vậy, giải pháp quan trọng là phải tích hợp đồng bộ các quy định pháp luật và cơ chế kiểm soát để phòng, chống tham nhũng, tiêu cực gắn chặt với phòng, chống lãng phí, thất thoát. Việc này không chỉ giúp mở rộng phạm vi điều chỉnh của pháp luật mà còn tạo nên một hệ thống phòng ngừa toàn diện, hiệu quả hơn trước những biểu hiện suy thoái trong quản lý, sử dụng tài sản công, ngân sách nhà nước và các nguồn lực phát triển.

Phiên họp thứ nhất Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế, pháp luật (Nguồn: moitruong.net)

Tăng cường giám sát quyền lực, nhất là phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội trực thuộc, từ phía Nhân dân, báo chí, các tổ chức chính trị - xã hội và hệ thống kiểm tra, kiểm soát nội bộ của Đảng và Nhà nước. Giám sát không chỉ là công cụ để phát hiện sai phạm, mà còn là phương thức để phòng ngừa, răn đe và tạo môi trường minh bạch, công khai - điều kiện tiên quyết để ngăn ngừa tham nhũng từ gốc.

Đổi mới công tác cán bộ, theo hướng phát hiện, lựa chọn và bồi dưỡng đội ngũ thực sự “có tâm trong, trí sáng, hoài bão lớn” - đúng như lời dạy sâu sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Cán bộ là cái gốc của mọi công việc”, “Muôn việc thành công hoặc thất bại đều do cán bộ tốt hay kém” - là yêu cầu cấp thiết hiện nay. Một đội ngũ cán bộ không chỉ giỏi chuyên môn mà còn vững vàng về bản lĩnh chính trị, liêm chính và luôn đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên trên hết chính là nhân tố quyết định trong việc ngăn chặn và đẩy lùi tham nhũng, tiêu cực ngay từ trong nội bộ.

Phát triển Chính phủ số, xã hội số, theo hướng đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo trong quản lý hành chính, cung cấp dịch vụ công, tổ chức đấu thầu, quản lý tài sản công... là giải pháp quan trọng nhằm minh bạch hóa quy trình, giảm thiểu sự can thiệp mang tính chủ quan, tùy tiện của con người. Qua đó, từng bước hình thành cơ chế giám sát tự động, góp phần thu hẹp “khoảng trống, kẽ hở” về thể chế và kỹ thuật - những nơi dễ phát sinh tham nhũng, tiêu cực.

Khôi phục và phát huy giá trị văn hóa truyền thống về liêm chính, chính danh, như Lễ hội Minh Thề ở Hải Phòng, nơi các chức sắc địa phương xưa kia thề nguyện không tham ô, vụ lợi, người thi hành công vụ luôn hành động vì dân vì nước. Những đạo lý dân tộc như “cần, kiệm, liêm, chính” không chỉ là giá trị lịch sử, mà cần được tái tạo thành nền tảng đạo đức xã hội hiện đại. Đặc biệt, cần đưa nội dung giáo dục đạo đức công vụ, liêm chính và trách nhiệm xã hội vào trường học, vào chương trình đào tạo cán bộ để hình thành ý thức tự giác, phòng ngừa từ gốc rễ./.

Hoàng Lan, Vũ Quỳnh, Hoàng Trung

Bài 1: Gốc rễ văn hóa, pháp lý của tinh thần chống tham nhũng trong lịch sử dân tộc.

Bài 2: Từ lời Bác dạy đến đường lối, hành động của Đảng và Nhà nước trong phòng, chống tham nhũng, tiêu cực.

Tài liệu tham khảo:

1. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIII, tập 1.

2. Nguyễn Phú Trọng, “Một số vấn đề cần được đặc biệt quan tâm trong công tác chuẩn bị nhân sự Đại hội XIV của Đảng”, Tạp chí Cộng sản, số 1034, tháng 3/2024.

3. Bài viết “Chống lãng phí” của Tổng Bí thư Tô Lâm, https://tuoitre.vn/bai-viet-chong-lang-phi-cua-tong-bi-thu-chu-tich-nuoc-to-lam-20241013162205227.htm.

4. PGS.TS. Nguyễn Thế Tư & PGS.TS. Nguyễn Văn Lý, “Phòng, chống tham nhũng, tiêu cực theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng”, https://thanhtra.nghean.gov.vn/phong-chong-tham-nhung/phong-chong-tham-nhung-tieu-cuc-theo-tinh-than-nghi-quyet-dai-hoi-xiii-cua-dang-554003.